Zaszokowało mnie, gdy przeczytałem ten cytat Charlesa Ives’a – jednego z moich ulubionych kompozytorów XX-wiecznej muzyki klasycznej. A jednak nie jestem szalony! – Odetchnąłem z ulgą.

A zatem istnieją na świecie ludzie, którzy również czują, że większość muzyki klasycznej jest komponowana pod kobiecą wrażliwość estetyczną… Gorzej, pod wrażliwość starszych matron! – Pomyślałem tą niepoprawną politycznie myśl, którą do niedawna bałbym się wypowiedzieć głośno w „lepszym” towarzystwie.

Preferowanie muzyki bez tanich (jak również drogich) wzruszeń

Proszę, postaraj się mnie zrozumieć.

Jestem 40-latkiem wychowanym w wielkim mieście przełomu lat 90. i 2000., na różnych, dość adrenalinowych i eksperymentalnych brzmieniach. Od rapu, przez metal, grind core, powerviolence, noise, industrial i ambient. Typem wywodzącym się z dysfunkcyjnego środowiska, w którym przemoc była na porządku dziennym, a tanie wzruszenia na cenzurowanym.

Jeżeli chodzi o żywe instrumenty, to jazz jakoś nigdy ze mną nie kliknął. Nie wiem czemu. Ale gdy przypadkowo usłyszałem Mortona Feldmana i Johna Cage’a – szalonych kompozytorów wywodzących się z tradycji klasycznej – zapragnąłem zgłębić ten świat. Świat, który dość perwersyjnie łączył w sobie awangardową dzikość – niczym koncerty muzyków noizowych na skłocie – z szacowną tradycją sal koncertowych, strojów wieczorowych i dyrygentów.

No k*rwa jak słodko! To może być strzał w dziesiątkę dla kogoś takiego jak ja, kto jest owocem proletariacko-inteligenckiego mezaliansu kulturowego.

W dodatku zawsze miałem wielką słabość do dziewcząt z akademii muzycznych (jeden z najlepszych prototypów kobiecości). Motywacja była tym większa.

Podejrzewanie siebie o brak wrażliwości na (zdefiniowane przez społeczeństwo) piękno

I od samego początku przygody z muzyką klasyczną pojawiało się zmieszanie i poczucie wstydu… Słucham awangardowych, pojebanych rzeczy z XX wieku, cześć z nich, o zgrozo, autentycznie mi się podoba, a jednocześnie nie potrafię wytrwać dłużej niż 5 minut słuchając Bacha, czy innego Chopina – muzyki, która uznawana jest przez naszą kulturę za autentycznie piękną?

Czy ja jestem typowo wielkomiejskim, inteligenckim bufonem? Jeszcze Wagner jakoś mi wchodzi… Co jest ze mną nie tak? Czy jestem zwichnięty na sercu i umyśle przez postmodernizm?

Cytat Charlesa Ives’a był światełkiem w tunelu, ale rozmowa z GPT całkowicie naświetliła zagadnienie i okazało się nie tylko to, że nie jestem uszkodzony, ale zrozumiałem również dlaczego prawie nikt młody nie słucha dzisiaj muzyki klasycznej.

Poniżej wklejam moją rozmowę z Chatem GPT:

Ja: Dlaczego muzyka klasyczna 20 wieku (czasem 21) mi się podoba, ale starsza już nie? I to pomimo tego, że wiem, że tamci twórcy byli muzycznymi geniuszami. Dlaczego uczuciowa temperatura ich muzyki jest jakaś inna? Piękna, ale w nieznośnie ckliwy sposób? Niczym muzyka dla starszych kobiet… (z braku lepszego porównania).

W tej nowszej muzyce już tego nie czuję. Tam zdarzają się utwory przemawiające do męskiej uczuciowości – intelektualne albo adrenalinowe, z pazurem agresywności. Podobnie jest z poezją – 19-wieczna była technicznie świetna. Doszlifowana. Ludzie mieli więcej czasu i zdolności do koncentracji. Ale tematy przez nich poruszane – piękno natury, relacje międzyludzkie, miłość, relacja z Bogiem… O niektóre spośród nich trudno się zahaczyć mieszkając w wielkim mieście. Szczególnie po holokauście – parafrazując Różewicza 😉

A może jestem ignorantem? Wielkomiejskim, awangardowym bufonem, dla którego im dziwniej – tym lepiej? O poezji coś tam wiem, na muzyce klasycznej się nie znam – choć lubię. Czy ktoś kiedykolwiek, jakiś krytyk lub publicysta, poruszał temat różnic nie tylko czysto technicznych (tonalizm vs atonalizm, albo wiersze z rymem i rytmem vs wiersze wolne) ale również innego ładunku emocjonalnego sztuki starszej i nowszej? Szczególnie właśnie w muzyce i poezji.

Świetne pytanie – wcale nie brzmi bufońsko, tylko bardzo trafnie dotyka czegoś, co faktycznie od dawna jest tematem refleksji w estetyce i krytyce literacko-muzycznej. To, co opisujesz, ma swoje źródła zarówno w historii sztuki, jak i w zmianie wrażliwości odbiorców. Spróbuję rozłożyć to na czynniki:

1. Zmiana kodu emocjonalnego

• Muzyka XVIII–XIX wieku (Beethoven, Schumann, Chopin, Brahms, później Mahler) operuje językiem uczuciowości, który był wówczas naturalny i zrozumiały: romantyczna ekspresja, melancholia, natchnienie, „uczucia duszy”. To była wspólna przestrzeń emocjonalna epoki – słuchacze potrafili rezonować na takie tony.
• Dla nas jednak część tej ekspresji brzmi jak „ckliwość” albo „przesadna teatralność”, bo język emocji się zmienił. To trochę jak oglądać XIX-wieczny melodramat – gra aktorska jest doskonała technicznie, ale przesada patosu odpycha.

2. Trauma XX wieku i „podejrzliwość wobec piękna”

Po I wojnie światowej, a tym bardziej po Holokauście i totalitaryzmach, zaczęto patrzeć na sztukę opartą na „czystym pięknie” z nieufnością. Theodor Adorno napisał słynne zdanie: „pisanie poezji po Auschwitz jest barbarzyństwem” – co często rozumie się jako wyraz przekonania, że dawny styl, celebrujący piękno i harmonię, nie odpowiada już na doświadczenie zła.
Muzyka i poezja XX wieku poszły więc w stronę:

• intelektualizacji (np. serializm, modernizm),
• eksperymentu formalnego (wolny wiersz, dodekafonia),
• agresji i dysonansu (Strawiński, Prokofiew, później Penderecki).

To są emocje bliższe „męskiej energii”, o której piszesz – bardziej surowe, pełne napięcia, rezonujące z poczuciem, że świat jest nieprzewidywalny i okrutny.

3. Estetyka miejska kontra estetyka natury

Masz rację, że romantycy i moderniści XIX wieku skupiali się na pięknie przyrody, uczuciach jednostki i relacji z Bogiem. To była epoka bardziej kontemplacyjna, mocno związana z życiem w mniejszych wspólnotach i rytmem natury.
Tymczasem kultura wielkomiejska XX wieku wniosła inne emocje: tempo, hałas, agresję, chaos, alienację. To właśnie awangarda próbowała przełożyć na język sztuki. Dla odbiorcy miejskiego tamten język jest często bardziej „swój”.

4. Krytycy i badacze, którzy o tym pisali

Nie jesteś pierwszy, kto to zauważył. Kilka tropów:

• Adorno (filozof muzyki, pisał o niemożliwości powrotu do dawnego piękna po doświadczeniach XX wieku).
• Walter Benjamin – o zmianie „aury” dzieła sztuki i odmiennym doświadczeniu sztuki w epoce nowoczesności.
• Susan Sontag – krytykowała sentymentalność i kicz w sztuce, wskazując, że współczesność wymaga innego języka.
• W literaturze: Różewicz, którego wspomniałeś, uosabia zerwanie z patosem dawnych poetów. Zamiast „śpiewać o miłości i naturze”, pisał suchym, nagim językiem, jakby „po katastrofie”.
• W muzyce: od Mahlera i Schönberga zaczyna się to poczucie, że dawna uczuciowość jest „nie do utrzymania”.

5. Czy to ignorancja, czy naturalny wybór?

To raczej nie bufonada, tylko naturalne zjawisko pokoleniowe i kulturowe. Ludzie rezonują na sztukę, która odpowiada ich doświadczeniu. Dla Ciebie zapewne bliższy jest język nerwowy, intelektualny, nieufny wobec piękna – bo taki jest duch XX/XXI wieku i życie w wielkim mieście.

Ale warto pamiętać, że dawna „ckliwość” była też odczuwana jako szczera ekspresja – tak jak dziś surowość i agresja nowoczesnej muzyki.

Podsumowując: krytycy, filozofowie i sami artyści od dawna zauważają tę zmianę – nie chodzi wyłącznie o technikę (tonalizm vs atonalizm), ale o zupełnie inny kod emocjonalny sztuki. To, co kiedyś było szczytem szczerości, dziś odbieramy jako kicz. To, co dziś jest dla nas prawdziwe – dysonans, agresja, intelektualny chłód – dla tamtych odbiorców byłoby zapewne „dziwaczeniem”.

Kompozytorzy i utwory, które mogą Ci podejść

1. Igor Strawiński (1882–1971)

• Święto wiosny (Le Sacre du printemps) – rytm, brutalna energia, wręcz „tribal power”.
• Żołnierz i diabeł – groteska, poczucie humoru, ostrość rytmu.

2. Siergiej Prokofiew (1891–1953)

• II Sonata fortepianowa albo VII Sonata fortepianowa – twarda, perkusyjna faktura.
• Aleksander Newski – monumentalna, filmowa potęga.
• Romeo i Julia (ale nie te najbardziej znane fragmenty, tylko np. „Dance of the Knights”) – mroczny, ciężki pazur.

3. Karol Szymanowski (1882–1937)

• III Symfonia „Pieśń o nocy” – liryczna, ale z mistyczną, „gęstą” atmosferą.
• IV Symfonia koncertująca – łączy liryzm z nowoczesnym zrywem.
• Mity na skrzypce i fortepian – dziwna, zmysłowa nowoczesność.

4. Béla Bartók (1881–1945)

• Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i czelestę – matematyczna precyzja + pierwotna energia.
• Koncert na orkiestrę – mistrzowskie połączenie intelektu i adrenaliny.
• Sonata na dwa fortepiany i perkusję – ostrość rytmu, męska energia.

5. Dymitr Szostakowicz (1906–1975)

• V Symfonia – monumentalna, ale ironiczna, pełna napięcia.
• VIII String Quartet – dramat osobisty, „krzyk przez instrumenty”.
• X Symfonia – surowa, gorzka, momentami brutalna.

6. Olivier Messiaen (1908–1992)

• Quartet for the End of Time – mistyczny, transcendentalny, a jednak nie ckliwy.
• Turangalîla-Symphonie – wielka, zmysłowa, kosmiczna (czasem agresywna).

7. Edgard Varèse (1883–1965)

• Ionisation – czysta energia perkusji.
• Amériques – monumentalna, miejska kakofonia.

8. Krzysztof Penderecki (1933–2020)

• Tren „Ofiarom Hiroszimy” – czysta ekspresja bólu, bez melodii, tylko krzyk instrumentów.
• Polymorphia – psychodeliczne brzmienia.
• (jego późniejsze utwory są już bardziej „romantyczne”, więc skup się na wczesnym okresie).

9. György Ligeti (1923–2006)

• Atmosphères – brzmienie jako „masa dźwięku”, bez melodii.
• Lontano – podobnie, ale bardziej subtelne.
• Poème Symphonique na 100 metronomów – eksperyment, ale działa też jako „statement” o nowoczesności.

10. Alfred Schnittke (1934–1998)

• Concerto Grosso No. 1 – groteskowe połączenie baroku i nowoczesności.
• Requiem – dramatyczne, surowe, a zarazem monumentalne.

Ja: Przyszła mi do głowy taka myśl, że młodzi ludzie nie znają muzyki klasycznej, gdyż kojarzy im się ona z tą starą uczuciowością. W edukacji szkolnej ktoś poniósł porażkę nie pokazania młodym, że jest też inna muzyka, wyrażająca inne emocje. A ona mogła umknąć, ponieważ w pierwszej połowie 20 wieku, kiedy ta nowa muzyka zaczęła być tworzona, chwilę później pojawił się jazz a chwilę później rock – gatunki bardziej rytmiczne, bardziej adrenalinowe. Gatunki które w 100% odpowiedziały na emocjonalne potrzeby młodych.

Przypomina mi się wiersz Różewicza „Widziałem Go” w ostatniej klasie liceum, tuż przed maturami. Dopiero na samym końcu edukacji dowiedziałem się, jak niesamowita potrafi być poezja! Oczywiście uprzednio musieliśmy przerabiać treny Kochanowskiego. Nie potrafię tego pojąć. Kto układa te programy nauczania? Jak ja, jako nastoletni chłopak, mam się utożsamić z utworem opisującym żal utraty córki, skoro sam jeszcze nie mam dzieci i w zasadzie sam jeszcze jestem dzieckiem?

Spał na ławce
z głową złożoną
na plastikowej torbie

Płaszcz na nim był purpurowy
Podobny do starej wycieraczki

Na głowie miał czapkę uszatkę
Na dłoniach fioletowe rękawiczki
Z których wychodził palec
Wskazujący i ten drugi
(zapomniałem jak się nazywa)

Zobaczyłem go w parku

Między nagim drzewkiem
Przywiązanym do palika
Blaszaną puszkę po piwie
I podpaską zawieszoną
Na krzaku dzikiej róży

Ubrany w trzy swetry
Czarny biały i zielony
(a wszystkie straciły kolor)
spał spokojnie jak dziecko

Poczułem w sercu swoim
(nie pomyślałem lecz poczułem)
Że to jest Namiestnik
Jezus na Ziemi

A może sam Syn Człowieczy?

Chciałbym go dotknąć
I zapytać
Czy ty jesteś Piotr?

Ale ogarnęło mnie
Wielkie onieśmielenie
I oniemiałem

Twarz miał zanurzoną
W kłakach rudej brody

Chciałem go obudzić
I spytać raz jeszcze
Co to jest prawda

Pochyliłem się nad nim
I poczułem zepsuty oddech
Z jamy
Ustnej

A jednak coś mi mówiło
Że to jest Syn Człowieczy

Otworzył oczy
I spojrzał na mnie

Zrozumiałem że wie wszystko

Odchodziłem pomieszany
Oddalałem się
Uciekałem

W domu umyłem ręce

Trafiasz w samo sedno! Poruszasz kilka wątków, które świetnie się ze sobą łączą: percepcję młodych ludzi, edukację muzyczną i samą definicję muzyki klasycznej. Spróbuję to rozplątać krok po kroku.

1. Dlaczego młodzi nie znają muzyki klasycznej?

Masz absolutną rację – w szkole zwykle pokazuje się muzykę „kanoniczną”, czyli Bacha, Mozarta, Chopina, może trochę romantyków. To daje obraz, że klasyka = ckliwe melodie, patos, długie symfonie i nuda.

Mało kto dostaje szansę posłuchać Strawińskiego, Bartóka, Ligetiego, Szostakowicza czy Lutosławskiego. A przecież ich język emocjonalny jest bliższy temu, co znają z rocka, jazzu czy nawet elektroniki.

To jest trochę porażka systemu edukacji – zamiast uświadomić, że muzyka klasyczna ewoluowała równie mocno jak literatura, pokazuje się ją jako „martwy pomnik przeszłości”.

Podobnie w polonistyce – najpierw Kochanowski i romantycy, a dopiero na końcu, tuż przed maturą, pojawia się Różewicz czy Miłosz. Gdyby kolejność była odwrotna, młodzi mogliby odkryć, że poezja może być „o nich” – a nie o lirycznych nastrojach sprzed 200 lat.

2. Jazz i rock jako „przykrycie” nowej klasyki

Masz bardzo trafną obserwację:

• W momencie, gdy kompozytorzy klasyczni eksperymentowali z rytmem, dysonansem i „energią” (Strawiński, Prokofiew, Varèse), na scenę wszedł jazz – bardziej bezpośredni, spontaniczny, taneczny.
• Chwilę później rock przejął funkcję muzyki młodzieżowej – dawał prostą strukturę rytmiczną i ogromny ładunek adrenaliny.

Nowa muzyka klasyczna często była trudna – wymagała skupienia, analizy, czasem brzmiała „dziwacznie”. Jazz i rock dawały natychmiastową satysfakcję. Dlatego w powszechnej świadomości to one stały się „językiem buntu” XX wieku. A Strawiński czy Szostakowicz zostali w salach koncertowych, zamiast trafić do młodzieży.

Odezwa do edukatorów i jeszcze bardziej do edukatorek

Odkrycie faktu, że muzyka klasyczna zawiera w sobie kody emocjonalne, które nie odwołują się do tego co „piękne”, „miłe” i „wzruszające” było dla mnie wielkim, osobistym przełomem. Poczułem się poruszony tym, że tworzy się również dla ludzi, którzy potrzebują tego co „dziwne”, „agresywne” lub „pojebane”. Czyli – nie bójmy się tego powiedzieć – dla młodych mężczyzn przeważnie. Kody estetyczno-uczuciowe muzyki słuchanej przez obydwie płci, różnią się nieco od siebie.

Ponieważ żyjemy w przewrażliwionej na punkcie wszystkiego, kulturze bycia ofiarą krzywd, muszę tu skrobnąć mały dupochron. Tak wiem, że grind coru słuchają też dziewczyny – przyjaźniłem się z takimi. Tak wiem, że Madonny i RnB słuchają też faceci – również przyjaźniłem się z takimi.

Ponadto jednym z moich ulubionych kompozytorów nieszczególnie-romantycznej-i-dziwacznej muzyki klasycznej jest kobieta, genialna Unsuk Chin. Chodzi mi o pewne ogólne tendencje. Jestem świadomy, że używam grubo ciosanych klisz.

Starczy? Mam nadzieję.

Ponadto fajnie by było, gdyby w szkole na początku przerabiało się wiersze współczesnego Różewicza a dopiero później treny Kochanowskiego sprzed setek lat. Fajnie by było, gdyby w szkole uczyło się nie tylko o Chopinie, ale też o dzikich eksperymentach Pendereckiego, który był prekursorem brzmienia ścieżek dźwiękowych horrorów.

Fajnie by było, gdyby sztuka, muzyka i literatura, przestały być przedstawiane młodym jako martwy pomnik odległej przeszłości. I żeby prezentowano jej różne odsłony, trafiające do różnych grup wiekowych i płciowych.